Инсур Мусанниф

Инсур Мөсәнниф
Учак яктысы
Хикәя

Авылыбыз ямьле урында утырган безнең. Читтән кунакка кайткан кешеләр: «Их, табигате лә табигате! Ял йортында яшәгәндәй яшисез бит!» — дип, соклануларыннан телсез калалар. Билгеле, алар азга кайта, тиз китә дигәндәй, авыл тормышының мәшәкате күзләренә чалынмый.
Авылыбыз табигатен тагын да күркәмрәк итүче бер үзенчәлекле табигать почмагы бар бездә. Аның хакында әйтми үтсәң, авылыбызның яме икеләтә ким булыр төсле. Ул — безнең авыл уртасындагы каенлык. Артык зур да түгел үзе. Гел бөдрә каен агачлары гына үскәнгә халык аны «каенлык» дип атап йөртә дә инде. Дәү әнием сөйләгән иде: сугыш вакытында, каеннарын кисеп, анда ындыр табагы төзегәннәр, җыен хатын-кыз, карт-коры шунда фронт өчен барабанлы локомотив белән ашлык суккан. Шуннан туп-туры, олау белән, игенне тимер юл станциясенә озата торган булганнар. Әйе, күпне күргән каенлык ул безнең. Авылдашларымның туганнан алып кабергә кергәнче булган тормышына шаһит.
Хәзер дә тынып тормый каенлык. Җәй көннәрендә авылның барлык яшьләре җыелышып чыга да, каенлыкның әнә шул болын сыман урынында кемнеңдер күптән яткан бүрәнәләренә тезелешеп утырып, учак ягып җибәрәләр. Моннан ун-унбиш еллар элек клубны сүтеп алганнан соң, яшьләр кая барып сугылырга белми йөргәндә кемнеңдер башына килгән очраклы уй ул. Шуннан башлап килә бу гадәт. Кайбер көннәрне, гармун алып чыгып, җырлашып утырабыз, күп тапталганлыктан кара җиргә әверелгән учак тирәсенең тузанын туздырып, биеп тә алабыз. Яшьлек — яшьлек инде, үзенекен итә. Учактан ерак та китми, ак каеннар арасында тәүге кайнар сөю сүзләре дә әйтелә. Кайнар иреннәрнең бер-берсенә кушылуына да шаһит каеннар... Учак тирәсендә җыелышып, бер-беребезгә сыенышып шулай утырулар мәңгегә хәтердә кала, читтә йөргән авыл яшьләренең дә, кайткач, тәүге соравы шушы учак турында була. Янамы ул, сүндермәдегезме безнең авыл учагын, янәсе. Яна ул, яна безнең учак, ни эшләп сүндерик, ди, без аны. Фәһим әйткәндәй, — теленә шайтан төкергән, шаянлык, шуклык өләшкәндә алдан йөгергән (ә без уйнап калганбыз) егетебез бар безнең, — бердәнбер мәдәният учагы булган учагыбыз бит ул.
Әнә шулай гади генә ага тора яшьлегебез. Көндезләрен — эштә, ә кичләрен — учак янында. Көзле-кышлы гына эшләребез яман. Кышның салкын бураннарында өйдә телевизор янында экрандагы кешеләр ике булып күренә башлаганчы утырасың да, аннан ятып йоклыйсың. Җыелышырга клуб юк. Урамга чыксаң да, күпме йөрисең инде. Клуб хакында колхоз җыелышларында да әйтеп карадылар. Бу хакта район, хәтта өлкә гәзитенә дә язып чыктылар. Гәзитләрдә язганча, «мәдәният учагы» кабынмады. Колхоз җитәкчеләренең үз сүзе сүз. Янәсе, авылыгыз перспективалы түгел, кырыклап кына калган өйле авыл өчен клуб төзи алмыйбыз, тиздән барыбер күчәчәксез. Тик хәзергә авыл халкының күчеп китәргә теләге бик сизелми. Ата-бабаларыбыз жирен, туган-үскән якны, шундый гүзәл табигатьле авылны ташлап китәргә нинди юләре риза булсын. Бәлки, киресенчә, нәкъ менә шушындый бәләкәй төбәкләрне ныгытырга, зурайтырга кирәктер әле. Билгеле, бу хакта бәхәсләр булмый калмый. Шулай шаулашып алалар да, тыналар. Ара-тирә, олылар үзара җыелышып сөйләшкәндә генә чыкса чыгып кала бу хакта сүз. «Колхозга икенче рәис килми торып, булмас бу эш. Үче бардыр аның безнең авылга», — дип тәмамлана өлкәннәрнең әңгәмәсе. Берәр нәрсә белә булырлар...
Менә бүген дә җыелышып чыктык та, балкып янган учак тирәли кайсыбыз чүгәләп, кайсыбыз бүрәнәләр өстенә тезелешеп утырып, Фәһимнең чираттагы мәзәген тыңлыйбыз. Кайдан Хуҗа Насретдин турында мәзәкләр китабын кулына төшергән диген син аны, әнә, хәзер шуннан укыганнарын сиптерә генә, чукынчык. Ә мәзәк сөйләргә дигәндә, аңа гына әйт — шундый килештереп сөйли: үзе һич көлмәс, әйтерсең, әллә нинди, дөнья масштабындагы җитди хәл турында сүз алып бара. Менә бит нинди артист әрәм булып ята — хәзер аны, тот та, авыл сәхнәсенә чыгар иде дә ни... Их!
Кинәт Фәһим мәзәгенең иң кызык урынында туктап калды да:
— Идея бар, егетләр...— Һәм кызларга күз төшереп алганнан соң гына: — ...Гафу үтенәм, оныта язганмын, һәм кызлар,— дип уенчалатып әйтеп куйды.
— Нинди идея ул?
— Башта сөйләп бетер инде. Синең шул булыр, иң кызык урынында туктап каласың да... — дип шаулашып алды учак тирәсендәгеләр.
— Анысы шулай... — дип җитди генә дәвам итте сүзен Фәһим. — Ә сез беләсезме вакытында туктый белүнең дә файдасы зур икәнен? «Мең дә бер кичә» дигән китапны һәрберегез кимендә ун тапкыр укып чыккандыр. Вакытында туктый белү Шәһризадәгә гомерен саклап калган, һәм үзенекен генә дә түгел, уннарча, йөзләрчә менә сезнең кебек гүзәл, матур, бер кашык су белән йотарлык сылу кызларның гомерен дә...
— Буасы ерылды Фәһимнең. Инде тиз генә туктатырмын, димә, — дип куйды Фәридә.
Фәһим аны, әйтерсең, ишетмәде дә, сүзен ялгап алып китте:
— Идея менә шундый, егетләр-кызлар. Нигә әле клуб юк, кино юк, дип аптырап ятабыз соң әле? Әйдәгез, бүгеннән акча җыябыз да, кинокамера сатып алабыз. Күрсәтер урын юк, дип аптырап торасы түгел — ике каенга ак пәрдә эләбез дә, вәссәлам, экран әзер. Кино күрсәтергә, төшерергә өйрәнү авыр эш түгел, ышанып тапшырыгыз гына, үзем сәгате-м�