Инсур Мусанниф

Инсур Мөсәнниф
Кайту
Хикәя

Ислам, Күктауның башына менеп житкәч, азрак аякларын ял иттереп алырга уйлады. Инде ашыкмаса да була. Өч-дүрт чакрым үтеп, әнә теге тауга күтәрелүгә аның авылы күренәчәк. Аннан бары тауны төшәсе дә (алар ягында барлык калкулыкларны, үрләрне халык тау дип йөртә), елганы күпер аша чыгасы гына кала. Әйткәндәй, боз киттеме икән әле? Апрель уртасы бит. Элек сугышка кадәр боз киткәнен карарга бөтен авыл җыела торган иде. Ташлы-Елга эссе җәй көннәрендә саегып, әллә ни киң кебек күренмәсә дә, язгы ташу вакытында үзен бер күрсәтеп ала. Боз китү вакыйгасы авылдашларына киләсе елның язына кадәр сөйләргә җитә. Аеруча берәр хәтергә сеңеп калырдай хәл булса. Барысыннан да бигрәк бала-чага көтеп ала инде ул боз китүне. Ә олыларга мәшәкате күбрәк. Ел саен диярлек күпме көч салып төзегән күперне алып китә. Ә күпер — алар авылы өчен зур дөнья белән бердәнбер бәйләнеш җебе дисәң дә, ялган булмас. Ул киттеме, станция белән, район үзәге белән ара өзелә. «Их, шуны тимердән мәңгелек итеп салып куярга», — дип хыялланды авыл халкы. Бәлки, сугыш комачауламаса, салган да булырлар иде. Ә хәзер авылда күпер салырлык түгел, ат җигәрлек ир-ат калдымы икән?.. Уе үзенекеләргә күчте. Аны көтәләр булыр. Сәкинәсе дә, уллары да. Үзе бит госпитальдән: «Көтегез, сугыш бетүгә бер ел дигәндә, «тып» итеп кайтып та төшәрмен, Алла боерса», — дип хат язган иде. Тик менә бик «тып» итеп булмый әле. Аяклары сызлап, тыңламаска итә. Ичмасам, берсе генә яраланса икән. Юк бит, инде сугыш бетте, дигәндә, ике аягы да яраланды. Немец, каһәрең, ничек эләктерде диген: уң аякта ике, сул аякта бер тишек. Итенә генә тисә дә бер хәл, сөяге нык зарарланган иде. Шифаханә караватында бер ел аунарга туры килде. Әйтүе генә ансат — бер ел. Тик шулай да кисәргә бирмәде аягын. «Хәзер сугыш бетте, озак булса булыр, тик кисәргә бирмим. Хәзер безгә аякның иң кирәк чагы — эш җитәрлек булачак», — дип кабыргасы белән куйды таләпне. Ярый әле, бәхете, аңын югалтмаган. Сизми дә калыр идең тап-таза килеш гарип булып калганыңны. Менә бит, теләгәч, була икән. Табибларга рәхмәт инде, тырышмадылар түгел, тырыштылар, аяклы иттеләр... Ул канәгать төс белән елмайды да, хәл җыйган аякларын сыйпап куйды. Аннан саклык белән урыныннан күтәрелде. Җирдән биштәрен алып иңбашына кигәч, аны рәтли-рәтли, ашкынып, үргә карап кузгалды.
Язгы кояшта изелгән юлдан атлау җиңел түгел, шуңа карлырак урыннарны сайларга тырышты. Үз уйларына бирелеп бара торгач, авылны күздән яшереп торган үр башына менеп җиткәнен сизми дә калды. Туган авылының тулы күренеше ачылды. Үзгәргән дә, үзгәрмәгән дә кебек. Юк, үзгәреш бар икән: берничә йорт урыны буш тора. Урман ерак булгач, озын кыш көннәрендә утынга яктылар микән? Өй тирәләрен әйләндереп алган коймалар да күп урында юкка чыккан. Аннан, йортлар нигәдер бәләкәйләнеп, җиргә сеңә төшкән кебек. Әллә биш ел эчендә авыл буенча сибелеп утырган, хәзер тагын да сирәгәйгән агачлар үсә төшкәнгә шулай тоеламы? Ислам йөрәгенең дөпелдәвен басарга тырышып, бер минут чамасы еш-еш сулыш алып, авылга карап торды. Ә-ә-әнә, аның өе. Хатыны, балалары ни эшли икән? Менә хәзер үрне төшәр, елганы кичәр... Тик күпер кайда соң? Бер-ике баганасы гына серәеп тора (күпернең, бозлар кысымына түзми, иртән генә, җимерелеп, агып киткәнен ул белми иде). Ташлы-Елга киң булып җәелгән, ярларга сыеша алмый бозлар ага. Әх, хәерсез икән. Инде ничек чыгасы?.. Кайтып җиттем дигәндә, менә сиңа кирәк булса...
Ул, килеп туган хәлдән чыгу юлларын уе белән барлый-барлый атлый торгач, ярга килеп терәлде. Арытаба юл юк, аяк астында шаулап елга ята, бозлар, актарылып, өзлексез ага да ага.
Әнә, ярның теге ягында биш-алты кеше җыелып та өлгергән. Аның таудан төшкәнен үк күреп-күзәтеп торганнардыр инде. «Безнекеләр түгелме икән?» — дип уйлый булыр һәркайсы. Сәкинә язган иде, кайтасы кешеләр бар әле, дип. Ә бик күпләр мәңге кайтмаска калды... Аның күршесе Заһитның да үле хәбәре килгән. Хатыны Зарифа биш бала белән ничек яшәп ята икән? Булышасы булыр. Ни генә димә, Заһит белән ничә ел ут күрше булып яшәделәр.
Ә теге якта кеше һаман арта. Үзара сөйләшәләр. «Нәрсә эшләргә?» — дип, киңәш итәләрдер. Бер-ике малай авылга карый чапты. Әллә, танып, сөенче алыргамы? Таныганнардыр, танымый буламы соң. Шулай икән шул. Әнә, авылдан елга буена таба бер хатын йөгерә, үзе нәрсәдер кычкыра. Кара, Сәкинә бит, «Ислам!» — ди, ахры.
Дөрестән дә, бу Сәкинә иде. Яр буена килеп җиткәч, ул тагын:
— Исламкаем?! Синме?! — дип кычкырды. Тонык булса да, монысы килеп җитте.
Ислам да, түзми, кул болгап:
— Сәкинә, мин бу, мин! — дип кычкырганын сизми дә калды. Сәкинә тагын нидер әйтергә уйлаган иде, күз яшьләренә буылды бугай. Башка хатын-кызлар, аның янына җыелып, юата башладылар. Еламаслыкмыни?! Ничә ел бит, ничә ел, исән-сау булгач, әнә...
Шунда Сәкинә янына ике малай йөгереп килеп туктады да, икесе бертавыштан:
— Әткәй! — дип кычкырып җибәрделәр. Малигы белән Хәмите! Исламның тамак төбенә яшь тыгылды. Аларны ишеткәнен аңлатып, башын кагарга гына көче җитте.
Халык теге якта һаман киңәшләшә иде.
— Көймә белән керерлек түгел, агым көчле, бозлар да һаман азаймый. Бер-ике көн көтми чара юк.
— Ә ул нишләр?
— Өенә ярты чакрым калгач, яр башында кунармы?
— Берәр юлын табарга кирәк!
Шулайрак сөйләшәләр иде, ахры. Шунда малайларның зуррагы кызып-кызып нәрсәдер аңлата башлады. Кулы белән бу якка төртеп күрсәтә. Тик олылар аны тыя, ахры, әнкәсе кулыннан ук тотып алды. Ә тегесе һаман тарткалаша. Ул да булмады, малай әнкәсе кулыннан ычкынып китте, йөгереп барып боз өстенә сикереп тә менде. Халык «аһ» итте. Исламның йөрәге кысылды. Су төбенә китә бит, юньсез! Тик малайның су төбенә китәргә уенда да юк иде, ахры. Мәче җитезлеге белән бер боз өстеннән икенчесенә сикерә. Боз аның авырлыгыннан су астына китәргә өлгерми, ул инде икенче, өченче боз өстендә.
Кешеләр теге якта тын алырга да куркып тора. Ә Исламның йөрәге бөтенләй тибүдән туктады кебек. Бу як ярга якынлаша башлагач кына, йөрәгенә җылы йөгерде. Шулай да, улы егыла-нитә калса дип салып ташлаган шинелен кияргә ашыкмады. Ислам ярдан ерак түгел яткан бер колганы эләктереп алган иде, шуны тоткан килеш яр буенда ук басып тора. Менә улы соңгы боз өстеннән ярга сикерде, чатыр чабып килде дә, кинәт, тыны беткәндәй, Исламның каршысында туктап калды. Атасы, дулкынланудан тавышы калтырап:
— Улым... — дип чак әйтә алды.
Шунда гына малай, бу аның әтисе икәненә тәмам ышанып: «Әткәй!» – дип, муенына килеп асылынды.
— Улым, улыкаем, шулай ярыймы соң, ә?! Боз астына китсәң? — Ислам аны орыша-орыша иркәләде, сөйде. Үзенең күзләреннән яшь ага. — Зур булып үскәнсең, ә акыл кермәгән, — дип яшь аралаш елмаерга тырышты.
— И-и, бу нәрсә генә ул, — дигән булды Хәмит, һаман аны кочаклаган килеш, бар гәүдәсе белән сыена төшеп. Исламның тамагына килеп тыгылган төер һаман сөйләшергә ирек бирми, үзе Хәмиттән күзен ала алмый, башыннан сыйпады да сыйпады.
— Ә без сине көттек тә көттек. Менә кайта, менә кайта, дип көн дә елга буеннан кайтмадык. Ә күпер бүген генә китте. Үч иткән кебек бит. Сугыш беткәнче торды, ә бүген... китте, — диде Хәмит, серәеп торган баганаларга карап.
— Кайгырма, улым, без аны тимердән салачакбыз. Сезнең кебек малайлар булгандамы?! Әнә, Күктауны күчерергә була.
— Һе, күчерерсең, бар. Анысы булмас. Ә менә тимер күпер ярар иде, — дип Хәмит, олыларча, хыялга ук бирелеп китте.
«Әйе, үскән егет булган, ундүрте белән бара бит, — дип уйлады Ислам улының сүзләрен шатлык белән тыңлый-тынлый. — Ир корына иртәрәк керәсез дә ни, тик нишлисен, заманы шундый туры килде».
Хәмит шунда аның кочагыннан чыгарга була тартылып куйды. Ислам кулларын бушандырды да, сиздерми генә көлемсерәп, читкә карады. Егет кеше егетлеген итә шул. Булды, азрак иркәләнде, ә хәзер үзе ояла да бугай. Янәсе, артык йомшаклык күрсәтте түгелме? Ислам, сүзсез генә, авыр кулын улының иңбашына салып, авыл ягына караш ташлады. Актарылып-актарылып бозлар ага. Теге якта халык тын гына сөйләшеп, аларга карап тора. Сәкинә, Маликны кочаклаган да, яшьле күзләрен алардан ала алмый. Аның тирәсенә җыелган берничә хатын-кыз акрын гына нидер гәпләшә. Исламның башында исә, бу килеп туган хәлдән чыгу юлларын эзләп, уйлар кайнаша. Ни кылырга, нәрсә эшләргә соң әле? Шунда үзе дә сизми:
— Йә, улым, инде нәрсә кылабыз? Безгә бит хәзер теге якка чыгарга кирәк.
—Уһу. Мин ни, чыгармын ул. Тик син...
— Юк инде, улым, алай үлем белән уйнамыйлар. Дүрт ел үлем арасында йөргән дә житәр. Безгә хәзер яшәргә дә яшәргә. Яшәү өчен күпме кан коеп, Гитлерны дөмектердек. Күпме кеше гомерен бирде, башын салды. Барысы да шушы көн өчен... — Ул улын үзенә ныграк тартты. — Менә бит, барысы да артта калды. Дөрес, әле алда эш күп булачак. Сугыш җимергәнне төзәтәсе, сезне чын солдат итеп үстерәсе ба�