Рәсем дәресе: «Шиғыр түтәлкәйе сып-сыбар – Ҡыҙыл, зәңгәр, көрән, ағы бар!..» Паро-тел сарлау

Инсур Мөсәнниф
Рәсем дәресе:
«Шиғыр түтәлкәйе сып-сыбар –
Ҡыҙыл, зәңгәр, көрән, ағы бар!..»
Паро-тел сарлау

– Ултырығыҙ, балалар. Хәҙер өйгә эште тикшерәбеҙ. Әйт әле, Вил, өйгә ниндәй эш бирелгәйне?
– Ниндәй төстәр була – шуны өйрәнеп, мисалдар әҙерләп килергә ҡушкайныгыҙ.
– Йә, әйт улайһа, ниндәй төстәр була инде?
– Аҡ, ҡара, алһыу…
– Дөрес. Бәлки мисал да килтерерһең?
– Мәсәлән, «Аҡ көнгә ҡара төн бәйләнә…» (С.Миңлебаева).
«…Мин бары ҡара төндән
Ак көндө айырмайым…» (Т.Искәндәрова).
«…Ап-ак төндәр булған кеүек
Була бит ҡара көндәр…» (Ф.Ғәлиәхмәтов).
«…Ҡара төндө көндәр алмаштыра…» (И.Йәһүҙин).
«…Гел иҙгелек күрәм кешеләрҙән (…)
Аҡ көндәрем шуға күберәктер…» (С.Минлебаева).
«…Ҡараңғы төндәрем, тимә,
Алһыу таңдарым, тиген» (М.Нәзиров).
«…Ак биләүле генә сабыйҙан –
Яңы көндән нимә көтәһе?» (Г.Яҡупова).
«…Ҡояш ҡалҡты. Шул көндәге ҡояш,
Тик төрөнөп ҡара болотка.
Бындай көндөң һалҡын ҡара төндән,
Яҡтылығы ғына – үҙгәреш» (Р.Түләков).
«Ҡара толомдарын һүтә-һүтә,
Ҡара күлдәкле ҡыҙ – Төн килә…» (Г.Яҡупова).
«…Иламасы төнөм – ҡара сәсем…» (М.Хисамова).
– Ярай, етеп торор, – тине уҡытыусы. – Ә хәҙер ҡабатлап алайыҡ. Йә, Кәрим, ниндәй төстәр була, әйт әле?
Кәрим тороп баҫты ла, түшәмгә ҡарап, уйға ҡалды.
- Йә, йә, көтәбеҙ…
- Ак… - тине Кәрим, һөйөнөп.
- Тағы?
Тик Кәримдең хәтеренән ҡалғандары сығып осҡайны, ахыры.
- Ярай, ултыр, Кәрим, - тине уҡытыусы. – Былай булғас, хәтергә беркетеү өсөн күнекмәләр үткәреп алайыҡ. Аҡ төстән башлайык. Әйҙә, Йәмилә.
«…Мин Өфөгә киләм (…)
Ағиҙелдәй ап-аҡ юлдарҙан».
«…Аҡ хистәрем тыуған илем».
«…Ак ҡаластар ул сак ят ине…
…Аҡ икмәккә ҡарап бер ҡарт илай…
…Аҡ икмәкте улар уйлап тапҡан…».
«…Ак болот һурып үпте…»
«…Ағастарға ап-аҡ бәҫ элер…»
«…Ҡайындарҙың аҡ һындары…»
«…Ак шишмәләр алып аҡҡан дарья…
…Кинлектәрҙә аҡ сәскәләр һоноп…» (Ф.Ғәлиәхмәтов).
«…Ап-аҡ ялдар ялтлай ҡояшта…»
«…Ак мамыҡтар осорған сағы…
…Аҡ тамсылар тағылған сағы…
…Аҡ мамыҡтар ябынған сағы…»
«…Аҡ болоттар менән уралышып,
Аҡ хыялдар менән туп-тулы
Ун һигеҙ йәш аҡ торналар булып…
Аҡ күлдәкле алсаҡ ҡыҙҙар кеүек…
…Аҡ торналай яҙҙы көтөп алғас…» (Т.Искәндәрова).
«…Ағиҙелдә - аҡ тулкында…»
«…Ағиҙелдә ята аҡ томан…»
«…Донья ап-аҡ бөгөн.
Ап-аҡ ҡына…
…Селт аҡ…»
«…яҡшыны ла,
ниңә яманды ла
аҡҡа ғына урап күмәләр?..»
«…бүлмәм ап-аҡ.
Ҡыштың аҡ доньяһы…
Аҡ бүлмәлә,
Аҡлыҡ уртаһында
Йөрәккенәм бөгөн тотыла…
…Ап-аҡ йорттоң аҡ хужаһы…
…бөгөн аҡ йортоңдан
Үҙем атлап сығам урамға…
…Ә күңелем
ап-аҡ хыялдарға уранған.
Ай-һай, тәбиғәт тә тоя, ахры,
Ап-аҡ йорттоң ап-аҡ сауабын…
…кемдең аҡ йорттары
Табыр икән быға дауаны?..
…ҡайҙа тағы ап-аҡ йортоң бар?..
…Ап-аҡ йорттар…
…Тик АКШтың Аҡ йортона етһәм,
Юҡ, намысым етмәй үҙемдең!..
…Ҡулым бармай
Күрһәтергә
Ошо, тиеп, ап-аҡ йорт, бына…
…Дауа табыр микән Аҡ йортоғоҙ?..
…бар ҡотто
Бергә туплап
Аҡлап ҡуйыр әле…» (И.Йәһүҙин).
…«…Аҡ шатлығы сабый баланың…»
«…Аҡ болоттар уға аҡ ҡар һибә -
Юлһыҙ ерҙән йүгерә көрт ярып.
Аҡ шатлыҡтан тыуған аҡ дауылдар
Йөрәккәен бара ҡуптарып…»
«…Тағы эҙҙәремде
Күмеп китте ап-аҡ ҡар-йондоҙ…»
«…бары юлдарыма
Уйсан ғына аҡ ҡар һибелә…»
«…Һөйөүемде ҡушып үҙеңә
Аҡ сәскәләр килә өҙәһем…
…Аҡ болоттар алып, юлыңа
Аҡ йәймәләр килә йәйәһем.
Йөрәгемдә булған саф хистән
Ап-аҡ тауҙар килә өйәһем…
…Бөтә донья бөгөн аҡ нурҙа…»
«…Аҡ нурҙарға тулды барлыҡ доньям…»
«…Йөрәгемдә ята аҡ һүҙем…» (С.Миңлебаева).
- Рәхмәт, Йәмилә, ә хәҙер Марат дауам итһен,ул да йәш шағирҙәр ижатын яҡшы белә, - тип бүлдерҙе уны уҡытыусы апай. Маратҡа шул ғына кәрәк тә инде, күптән, түҙмәй, ҡулын күтәреп, безгә ултырғандай сәбәләнә ине.
«…Һүрелмәһен берүк аҡ маҡсатым…»
«… - Донья, ағайҙар, аҡ мәктәп, ишек алды, тыуған ай…»
«…эшафотта ап-аҡ башын ҡырҡҡандар…»
«…Етер ваҡыт: ҡышым килер,
Сәскә ҡуныр – ап-аҡ саңдар…» (М.Нәзиров).
«…Аҡ яулыҡтар ябып ҡаяларға…»
«…Шул бурандан ҡасҡан аҡ бөртөктәр
Керпектәргә килеп ҡуналар…
…Уралымдың ҡарлы бураны
Тыуған яҡты сихри моңға күмеп,
Ап-аҡ юрғандарға ураны…» (Р.Ҡол-Дәүләт).
«…Аҡ һөлгөлә - һөттәй томандар
Билдәренә килеп уралған…»
«…ер ҙә тиҙҙән
Ак юрғанға ойоп ураныр…»
«…ак болоттар
Муйылдарға килеп һарылған…» (Г.Ситдикова).
«…Ап-аҡ ромашкалар һуҙып,
Ник теҙләндең минең алға?!»
«…Һағынам ап-аҡ ҡарҙы…
…Күмелдең аҡ буранға.
Ни тылһым табып ҡайтайым
Һин ҡалған аҡ урамға…»
«…Һин булдың аҡ өмөтөм…» (Р.Усманова).
Әхсәндең тырыша-тырыша ҡул күтәреүен күреп, уҡытыусы:
- Әллә һин дә аҡ шиғырҙар беләһеңме? Әйҙә, улайһа, тыңлайыҡ, - тип, уға һүҙ бирҙе.
«…Һәр яҙымда, һәр аҙымда
Бөрөләнә аҡ ҡайын…»
«…Билдән кисеп аҡ ҡар ярам…» (Ә.Үтәбай).
«…Оло юлға оҙатыусы
Йомарт ҡына аҡ йортҡынам…»
«…Яратам бурандарҙы.
Аҡ тун кейеп ағастарҙың
Йоҡоға сумғандарын…
…Сығам аҡ бурандарға…
…Өйөрмәле аҡ буранда
Сырмалдым уйҙарыма…
…Аҡ бурандар, аҡ хыялдар
Йәшлектән урап килә…
…Һине уйлап һөйөнгәндә,
Аҡ буран йырлап көлә…»
«…Донья ап-аҡ, сабый күңелеләй
Аҡ ҡар нуры тирә-яғымда.
Мин – хыялый ошо аҡ доньяла
Аҡ күңелле һине эҙләйем…»
«…Аҡ ҡаурыйҙар елпенеүе булып,
Моң һарылды тынмас хистәргә…»
«…Атылып та һүнде аҡ йондоҙом…»
«…Елдәр аҡ юлдарҙы тараған…
…Тәҙрәмдән аҡ ҡыш ҡараған…»
«…Урамдарҙа оса аҡ мамыҡтар,
Аҡ мамыҡтар бейей урамда.
Аҡ моң өй(ө)рөлә аҡ буранда…
…Ап-аҡ ҡына моңдар бураны…»
«…Аҡ күңелем янып-ярһып
Ғүмер йомғағын һүтә…»
«…Аҡ бәхеттәр юрай-юрай…
…Яҡты яҙмыш аҡ биләүҙә…»
«…Урмандарҙа үскән аҡ ҡайындар
Минең менән һүҙһеҙ һөйләште» (М.Хисамова).
«…Урал ғына тауҙың күкрәгенә
Һыйынып ҡына үскән аҡ ҡайын.
Мин түгелме һине һөйөп туймас
Аҡ ҡайының, тыуған яҡҡайым?!
…Аҡ филтәләй йәнем тоҡанһын!..»
«…Аҡ өмөттәр юрап яҙҙар килә…»
«…Һөттән дә ак, һыуҙан да паҡ
Тәүге һөйөү…»
«…Ҡупшыланып аҡ ҡайындар
Тағып ала алтын һырға…»
«…Аҡтан-сафтан ғына өй эстәре:
Сөйөп ала әсәй аҡ яулыҡ.
Ҡамыр баҫҡан ағас күнәгенә
Ябып ҡуя ап-ак ашъяулыҡ.
Ап-аҡ онға тәгәрләтеп…
…Икмәк һала әсәй аҡ мейескә… (Г.Яҡупова).
- Минеңсә, етер. Инде Кәрим дә анлағандыр. Ә хәҙер Зәлифә беҙгә «ҡара» һүҙе ингән бернисә өҙөк килтерер. – Ҡара күҙле, ҡара сәсле, ҡара ҡашлы, ҡара мәктәп формаһы кейгән Зәлифә оялсан ғына баҫты ла, һағышлы ҡарашын билдәһеҙлеккә төбәп, уҡый башланы.
«…Лениндың
Уйҙары йыртҡанға ҡара төн пәрҙәһен…»
«…Ҡара ҡағыҙ килмәһен!..»
«…Ҡара тупрағында орлоҡ шыта…
…Ҡара тупрак… Ғәзиз ерем төсө… (Ф.Ғәлиәхмәтов).
«…Сәсрәттең ҡараларың…
…Ҡараларын юя алмай,
Йыртып аттым һүрәтте…
…Ул һүрәттә үҙең инең.
Йөҙөңдә - ҡараларың» (Т.Искәндәрова).
«…Ғүмеремде бүлеп тормам инде,
Йәшлек – ҡартлыҡ,
Ҡара – яҡтыға…» (И.Йәһүҙин).
«…Яңы әйбер алһа күршең,
Ҡара яна йөҙкәйҙәрең…»
«…Күңел күгем буяп ҡараға,
Алып китте аҙаҡ ул үсен…» (С.Миңлебаева).
«…Ҡапламаһын өсөн башҡа
Ҡара яуҙар ер-күкте!..»
«…Балҡый-балкый ҡара тупрак
Ҡуйынына ятыу өсөн…» (М.Нәзиров).
«…Хәҙер килеп (…), гүйә,
Шул баласҡа тамған ҡара тап…»
«…Ер ярһытып илап ята
Ҡара мыйыҡлы «малай»…»
«…Һуңғы тапҡыр Иҙел буйлап үтәм,
Аға ла һуң бөгөн ҡарайып…»
«…Ҡара ғына төстө күрҙениһәм,
Өҙөлә шул минең үҙәгем…» (Р.Ҡол-Дәүләт).
«…Салландырып ҡара сәстәреңде,
Яҙмыш көҙөң килде…»
«…Ҡыйыҡтағы ҡара шәлдәр кеүек
Киске өйҙәр. (…) Ҡара көҙ…» (Г.Ситдикова).
«…Күңелдәре ҡара булғандарҙың
Арттарынан ҡара эз ҡала…
…Ҡарайырҙай була, гүйә, ҡағыҙ,
Шул турала шиғыр яҙыуҙан…» (Ә.Үтәбай).
«…Ҡара тирең ағып һарҡҡан ерҙә…» (М.Хисамова).
«…Сер-тылһымдан ғына хасил, ахры,
Ҡара күҙле сибәр ҡараҡай.
Баш осонда йөҙгән ҡара болот
Болот түгел икән – ҡара тай…» (Г.Яҡупова).
- Вил, хәтергә төшөрәйек, та�